Κάθε Σεπτέμβρη λες «φέτος θα είμαι πιο συνεπής». Ξεκινάς journaling, γυμναστική, μια καινούρια ρουτίνα. Και κάθε Νοέμβρη τα έχεις ξαναπαρατήσει. Δεν τα παράτησες γιατί δεν ήθελες. Τα παράτησες γιατί μόλις σταμάτησες μια μέρα, η φωνή μέσα σου ψιθύρισε «βλέπεις; πάλι τα ίδια», κι εσύ την πίστεψες, κι έφυγες. Σιωπηλά.
Αυτό δεν είναι αναβλητικότητα. Δεν είναι τεμπελιά. Δεν σημαίνει ότι κάτι μέσα σου δεν δουλεύει. Σημαίνει ότι κάθε φορά που σκοντάφτεις, εγκαταλείπεις τον εαυτό σου. Και αυτό δεν είναι χαρακτήρας. Είναι αποτέλεσμα συνθηκών.
Σε αυτό το επεισόδιο σου εξηγώ γιατί, με τρεις ιστορίες και μια ερώτηση: κι αν δεν φταις εσύ;
Τρεις πεποιθήσεις που σε κρατάνε κολλημένη
Πριν μπούμε στις ιστορίες, θέλω να αναγνωρίσεις τρία πράγματα που πιθανότατα πιστεύεις.
Το πρώτο: «χρειάζομαι περισσότερη πειθαρχία». Αν σου έλειπε πειθαρχία, δεν θα ήσουν εδώ. Δεν θα διάβαζες, δεν θα άκουγες, δεν θα προσπαθούσες. Αυτό που σου λείπει δεν είναι η θέληση.
Το δεύτερο: «αν δεν τα καταφέρω μόνη μου, δεν μετράει». Αυτή η πεποίθηση δεν σε κάνει πιο δυνατή. Σε απομονώνει. Πόσες φορές ήθελες να ζητήσεις βοήθεια αλλά σκέφτηκες ότι δεν το δικαιούσαι; Ότι οι άλλοι έχουν μεγαλύτερη ανάγκη; Ότι το μήνυμά σου είναι «πολύ μεγάλο»; Αυτή η πεποίθηση σε κάνει να ζητάς συγγνώμη ακόμα κι όταν κάνεις κάτι σωστό.
Το τρίτο: «η πίεση με κρατάει σε εγρήγορση». Αυτό είναι ίσως το πιο ύπουλο, γιατί μοιάζει αληθινό. Αλλά η πίεση δεν σε κινεί. Σου τρώει ακριβώς εκείνους τους πόρους που χρειάζεσαι για να κινηθείς.
Πάμε στις ιστορίες.
Δεν φταίει ο αρουραίος. Φταίει το κλουβί.
Στη δεκαετία του ’70, ο ψυχολόγος Bruce Alexander στο Simon Fraser University κοίταξε ένα πείραμα που όλοι θεωρούσαν λυμένο. Για χρόνια, οι ερευνητές έβαζαν έναν αρουραίο μόνο του σε ένα κλουβί, με δύο μπολ: νερό και νερό με μορφίνη. Ο αρουραίος έπινε τη μορφίνη ξανά και ξανά. «Ορίστε», λέγανε. «Η ουσία προκαλεί τον εθισμό. Τέλος.»
Ο Alexander ρώτησε κάτι που κανείς δεν είχε ρωτήσει μέχρι τότε: κι αν δεν φταίει η ουσία; Κι αν φταίει το κλουβί;
Γιατί ο αρουραίος ήταν μόνος. Σε ένα κουτί χωρίς τίποτα. Ούτε παρέα, ούτε παιχνίδι, ούτε χώρο. Και οι αρουραίοι είναι κοινωνικά ζώα. Δεν ζουν ποτέ μόνοι τους.
Ο Alexander έφτιαξε το “Rat Park”: έναν μεγάλο χώρο, με άλλους αρουραίους, παιχνίδια, χώρο να τρέξουν, να ζευγαρώσουν, να ζήσουν. Και τους έδωσε τα ίδια δύο μπολ.
Αυτοί οι αρουραίοι δοκίμασαν τη μορφίνη. Ένιωσαν την επίδρασή της. Και γύρισαν στο καθαρό νερό. Γιατί είχαν κάτι καλύτερο να κάνουν.
Δεν φτιάχτηκαν αλλιώς. Δεν ήταν πιο δυνατοί. Ήταν σε ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Κάθε φορά που προσπαθείς να αλλάξεις κάτι μόνη σου, χωρίς δομή, χωρίς κάποιον δίπλα σου, χωρίς χώρο που σε κρατάει ακόμα κι όταν σταματάς, είσαι ο αρουραίος στο κλουβί. Η πρώτη ερώτηση δεν είναι «τι λάθος κάνω». Είναι «σε τι είδους ‘κλουβί’ προσπαθώ, και ποιος είναι δίπλα μου;»
Η πίεση δεν σε κινεί. Σου τρώει τα αποθέματα.
Το 2013, οι ερευνητές Sendhil Mullainathan (Harvard) και Eldar Shafir (Princeton) δημοσίευσαν στο Science μια μελέτη που έδειξε κάτι απίστευτο.
Πήγαν σε ανθρώπους σε ένα εμπορικό κέντρο στο New Jersey και τους έδωσαν ένα σενάριο: «Το αυτοκίνητό σου χάλασε. Θα κοστίσει $150 η επισκευή.» Μετά τους έδωσαν ένα τεστ νοημοσύνης. Όλοι τα πήγαν το ίδιο καλά, ανεξαρτήτως εισοδήματος.
Μετά αλλάξανε το σενάριο: «Θα κοστίσει $1.500.» Ξανάδωσαν το τεστ. Όσοι είχαν χρήματα είχαν ακριβώς τα ίδια αποτελέσματα. Αλλά όσοι δεν είχαν, είδαν την επίδοσή τους στο τεστ νοημοσύνης να πέφτει κατά 13 με 14 μονάδες IQ.
Η κρίσιμη φράση εδώ: αυτό δεν είναι μόνιμο. Δεν ήταν λιγότερο έξυπνοι. Ο εγκέφαλός τους όμως έτρεχε μαθηματικά επιβίωσης στο background, σαν δεκαπέντε ανοιχτά tabs στον υπολογιστή που αδειάζουν την μπαταρία. Δεν είχε πόρους να δώσει αλλού.
Σκέψου πόσο μοιάζει αυτό με τη δική σου μέρα. «Θα τα προλάβω; Πάλι δεν γυμνάστηκα. Πρέπει να φτιάξω φαγητό. Πάλι δεν ξεκίνησα αυτό που υποσχέθηκα στον εαυτό μου.» Ο εγκέφαλός σου τρέχει μαθηματικά στο background, και μετά λες «πρέπει να πιέσω τον εαυτό μου πιο πολύ».
Αλλά η πίεση δεν δημιουργεί κίνηση. Καταναλώνει απλά τους πόρους που η κίνηση χρειάζεται.
Εδώ μπαίνει και κάτι βαθύτερο. Πολλές γυναίκες δεν είναι ότι «δεν έχουν χρόνο». Δεν τον παίρνουν. Βάζουν στο πρόγραμμά τους τα πάντα εκτός από τον εαυτό τους. Τη δουλειά, τα παιδιά, τον σύντροφο, τις υποχρεώσεις. Ο εαυτός τους μπαίνει τελευταίος. Κάθε φορά. Κι όταν δεν μένει χρόνος, δεν λένε «δεν μου επέτρεψα χρόνο». Λένε «δεν πρόλαβα».
Οι ψυχολόγοι έχουν ένα όνομα για αυτό το λάθος: θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης (fundamental attribution error). Όταν κοιτάζουμε κάποιον, βλέπουμε τον χαρακτήρα του και αγνοούμε τις συνθήκες. «Αργεί γιατί είναι χαλαρός», όχι «γιατί δεν ήρθε το λεωφορείο». Και αυτό το σφάλμα δεν το κάνουμε μόνο σε ό,τι αφορά τους άλλους. Το κάνουμε και για τον εαυτό μας: κοιτάμε τον αρουραίο και κατηγορούμε τον αρουραίο, αντί να κοιτάξουμε το κλουβί.
Το ‘πάτωμα’ δεν σε κάνει αδύναμη. Σε απελευθερώνει.
«Ωραία», θα πεις, «αλλά δεν μπορώ να αλλάξω τις συνθήκες μου.» Πριν απαντήσεις, θέλω να δεις τι συμβαίνει όταν κάποιος αποκτά ένα ‘πάτωμα’ κάτω από τα πόδια του. Ένα σημείο ασφάλειας. Μια βεβαιότητα ότι αν πέσει, δεν θα χαθεί.
Φινλανδία, 2017. 2.000 άνεργοι πήραν ένα μηνιαίο ποσό χωρίς κανέναν όρο. Η πρόβλεψη ήταν ότι θα βαλτώσουν. Τα αποτελέσματα; Δούλεψαν περισσότερο. Η ψυχική τους υγεία βελτιώθηκε. Η κατάρρευση που αναμενόταν δεν ήρθε ποτέ.
Stockton, Καλιφόρνια, 2019. 125 άτομα με χαμηλό εισόδημα, 500 δολάρια τον μήνα για δύο χρόνια. Η Loren, μονογονέας, είπε κάτι που δεν ξεχνάω: «Μπόρεσα επιτέλους να αναπνεύσω.» Οι συμμετέχοντες βρήκαν δουλειά πλήρους απασχόλησης με διπλάσιο ρυθμό από αυτούς χωρίς πάτωμα.
Manitoba, Καναδάς, δεκαετία ’70. Τα δεδομένα του πειράματος ξεχάστηκαν σε κούτες για δεκαετίες, μέχρι που η οικονομολόγος Evelyn Forget τα ξέθαψε. Οι μητέρες πήραν μεγαλύτερη άδεια μητρότητας. Οι έφηβοι τελείωσαν το σχολείο αντί να πιάσουν δουλειά πρόωρα. Οι νοσηλείες μειώθηκαν δραματικά, κυρίως λόγω βελτιωμένης ψυχικής υγείας.
Κένυα, GiveDirectly, 2011 μέχρι σήμερα. Το μεγαλύτερο πρόγραμμα βασικού εισοδήματος στον κόσμο. Οι συμμετέχοντες ξεκίνησαν επιχειρήσεις, αγόρασαν εξοπλισμό, τάισαν τις οικογένειές τους. Η πρόβλεψη «θα τα σπαταλήσουν» δοκιμάστηκε κατά μέτωπο. Καμία αύξηση σε αλκοόλ ή τσιγάρα.
Τέσσερις χώρες. Τέσσερις δεκαετίες. Τέσσερις τελείως διαφορετικές οικονομίες. Κάθε φορά το ίδιο: όταν δίνεις στους ανθρώπους ένα πάτωμα, δεν καταρρέουν πάνω του. Πατάνε πάνω του και χτίζουν.
«Ναι, αλλά αυτά μιλάνε για λεφτά.» σκέφτεσαι τώρα.
Σωστά. Αλλά η αρχή δεν αλλάζει. Τι είναι ένα πάτωμα; Είναι η βεβαιότητα ότι αν πέσεις, δεν θα χαθείς. Για τη μητέρα στη Φινλανδία ήταν οικονομικό. Για σένα, μπορεί να είναι κάποιος που δεν σε κρίνει όταν χάνεις μια εβδομάδα. Μια δομή που σε περιμένει ακόμα κι όταν εξαφανίζεσαι. Ένας χώρος που δεν «αποτυγχάνεις» αν λείψεις για λίγο.
Και κάτι ακόμα εδώ. Κάθε φορά που κάποιος πετυχαίνει κάτι, θυμάται τη δουλειά, τα ξενύχτια, τη σκληρή προσπάθεια. Αλλά ξεχνάει τη βάση κάτω από αυτά: τον φίλο με τον καναπέ, τη μητέρα που κάλυψε έναν λογαριασμό, τη σύντροφο που κράτησε τα πάντα.
Όλοι αυτό δεν πέτυχαν χωρίς πάτωμα. Απλώς το πάτωμα ήταν τόσο αόρατο, που δεν χρειάστηκε ποτέ να κοιτάξουν κάτω. Εσύ, κάθε φορά που προσπαθείς μόνη σου, κοιτάς κάτω. Και βλέπεις κενό. Αυτό δεν σε κάνει αδύναμη. Σε κάνει λογική.
Τι χρειάζεται πρακτικά
Δεν θα σου δώσω πλάνο. Θα σου δώσω δύο ερωτήσεις και ένα journaling prompt.
Ερώτηση 1: Σκέψου τη στιγμή που τα παράτησες πιο πρόσφατα. Ήσουν μόνη σου, ή υπήρχε κάποιος που ήξερε ότι το προσπαθείς;
Ερώτηση 2: Αν η πρώτη κίνηση δεν ήταν «να γίνω πιο συνεπής» αλλά «να μην εγκαταλείψω την προσπάθεια την επόμενη φορά που θα σταματήσω», τι θα άλλαζες αυτή τη βδομάδα;
Journaling: Χώρισε μια σελίδα στη μέση. Αριστερά: «Τι υποσχέθηκα σήμερα σε άλλους». Δεξιά: «Τι υποσχέθηκα σήμερα στον εαυτό μου.» Μην κρίνεις τη λίστα. Κοίτα ποια πλευρά είναι γεμάτη και ποια άδεια. Αυτό δεν δείχνει αδυναμία. Δείχνει πού διοχετεύονται οι πόροι σου.
Πριν κλείσουμε
Η δέσμευση που αλλάζει κάτι δεν είναι το «θα προσπαθήσω πιο σκληρά». Είναι εκείνη που λέει ότι «θα πάψω να εγκαταλείπω κάθε φορά που σκοντάφτω». Θα βρω ένα πάρκο αντί να δοκιμάζω μόνη μου στο κλουβί. Και θα μένω με τον εαυτό μου ακόμα κι όταν δεν τα καταφέρνω τέλεια.
Αυτό χτίζουμε στο Growth Academy. Δεν είναι ακόμα ένα πρόγραμμα. Είναι πάτωμα. Χώρος που σε περιμένει. Επιστρέφεις χωρίς εξηγήσεις. Εδώ δεν αποτυγχάνεις. Εδώ μένεις.
Κι αν θέλεις βαθύτερη, εξατομικευμένη δουλειά, δες τις επιλογές για 1:1 coaching: phyllisgabriel.com/coaching
Θέλεις μια σκέψη σαν κι αυτή κάθε εβδομάδα; Γράψου στο newsletter μου «Βήμα πίσω». Κι αν αναρωτιέσαι γιατί ξεκινάς και σταματάς συνέχεια, κάνε το τεστ αναβλητικότητας και δες τι πραγματικά σε κρατάει πίσω.
Βιβλιογραφία
Alexander, B.K., Beyerstein, B.L., Hadaway, P.F., & Coambs, R.B. (1981). Effect of early and later colony housing on oral ingestion of morphine in rats. Pharmacology Biochemistry and Behavior, 15(4), 571-576.
Mani, A., Mullainathan, S., Shafir, E., & Zhao, J. (2013). Poverty Impedes Cognitive Function. Science, 341(6149), 976-980.
Mullainathan, S., & Shafir, E. (2013). Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. Times Books/Henry Holt.
Kangas, O., Jauhiainen, S., Simanainen, M., & Ylikännö, M. (Eds.) (2019). The Basic Income Experiment 2017-2018 in Finland: Preliminary Results. Ministry of Social Affairs and Health, Finland.
West, S., & Castro Baker, A. (2020). Stockton Economic Empowerment Demonstration (SEED): Preliminary Analysis. University of Tennessee.
Forget, E.L. (2011). The Town with No Poverty: The Health Effects of a Canadian Guaranteed Annual Income Field Experiment. Canadian Public Policy, 37(3), 283-305.
Haushofer, J., & Shapiro, J. (2016). The Short-Term Impact of Unconditional Cash Transfers to the Poor: Experimental Evidence from Kenya. The Quarterly Journal of Economics, 131(4), 1973-2042.
Ross, L. (1977). The Intuitive Psychologist and His Shortcomings: Distortions in the Attribution Process. Advances in Experimental Social Psychology, 10, 173-220.
